Η Ψωροκώσταινα δεν είναι απλώς μια έκφραση που χρησιμοποιούμε ειρωνικά για να περιγράψουμε την Ελλάδα σε περιόδους ανέχειας· είναι μια πραγματική γυναίκα που έζησε στις αρχές του 19ου αιώνα, και της οποίας η ζωή έγινε σύμβολο αυτοθυσίας και εθνικής αξιοπρέπειας.

Το όνομά της ήταν Παναγιώτα Κωσταντάκου (ή κατά άλλες πηγές Κωσταλένη), χήρα ψαρά από τη Νάπολη της Μικράς Ασίας. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή των Ελλήνων το 1821, κατέφυγε στο Ναύπλιο, τότε πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, έχοντας χάσει τα πάντα — σύζυγο, παιδιά και περιουσία. Ζούσε φτωχικά, επιβιώνοντας από ελεημοσύνες, αλλά παρέμενε αξιοπρεπής και περήφανη.

Το περιστατικό που την έκανε θρύλο

Το 1826, σε μια κρίσιμη περίοδο του Αγώνα, όταν η προσωρινή κυβέρνηση ζήτησε από τους κατοίκους να συνεισφέρουν χρήματα για τη συνέχιση της Επανάστασης, η φτωχή γυναίκα στάθηκε μπροστά στο πλήθος και είπε:

«Δεν έχω τίποτε άλλο να δώσω, παρά αυτό το δαχτυλίδι μου και δύο γρόσια που μου απέμειναν».

Η πράξη αυτή συγκλόνισε τους παρευρισκόμενους· οι πλούσιοι ακολούθησαν το παράδειγμά της, και ο έρανος υπέρ του Αγώνα ξεκίνησε εκείνη τη μέρα. Από τότε, οι συμπατριώτες της την αποκαλούσαν Ψωροκώσταινα — η «ψωριάρα Κώσταινα», δηλαδή η πάμφτωχη αλλά γενναία Ελληνίδα που έδωσε τα πάντα για την πατρίδα.

Από πρόσωπο σε εθνικό σύμβολο

Η φράση «Η Ψωροκώσταινα» πέρασε γρήγορα στη λαϊκή γλώσσα για να χαρακτηρίσει την Ελλάδα όταν βρισκόταν σε δεινή οικονομική ή πολιτική θέση.
Από τα μέσα του 19ου αιώνα, χρησιμοποιήθηκε σε εφημερίδες, θεατρικά έργα και σατιρικά κείμενα ως προσωποποίηση της φτωχής αλλά περήφανης χώρας που παλεύει με λίγα μέσα.

Ακόμη και σήμερα, όταν λέμε «Κατάντησε η Ελλάδα Ψωροκώσταινα», εννοούμε μια πολιτεία που υποφέρει οικονομικά, αλλά με υπόγεια δύναμη και αξιοπρέπεια συνεχίζει να αντιστέκεται.

Η λαϊκή μνήμη και το μνημείο στο Ναύπλιο

Στο Ναύπλιο, στην αυλή του Ιστορικού Μουσείου (παλαιό Ορφανοτροφείο Καποδίστρια), υπάρχει προτομή της Ψωροκώσταινας, φιλοτεχνημένη το 1971 από τον γλύπτη Γιώργο Χατζημιχάλη. Το μνημείο στέκει συμβολικά ως φόρος τιμής σε μια άγνωστη γυναίκα που με την πράξη της έγινε διαχρονικό πρότυπο πατριωτισμού και αυτοθυσίας.

 Η Ψωροκώσταινα ως καθρέφτης μας

Η ιστορία της Ψωροκώσταινας είναι μια υπενθύμιση ότι η φτώχεια δεν είναι ντροπή, όταν συνοδεύεται από ψυχή και αξιοπρέπεια. Αν και το όνομά της χρησιμοποιείται ειρωνικά, το πραγματικό της νόημα είναι βαθιά ηθικό και συγκινητικό:
ένα σύμβολο της Ελλάδας που, όσο κι αν δοκιμάζεται, δεν παύει να προσφέρει, να στέκεται όρθια και να ελπίζει.