Μισέλ ντε Μονταίν: 20 αποφθέγματα για τη ζωή, τη φιλία και την τέχνη του να είσαι ο εαυτός σου

Υπάρχουν άνθρωποι που αφιερώνουν τη ζωή τους στην αναζήτηση της αλήθειας. Άλλοι προσπαθούν να εξηγήσουν τον κόσμο, να ανακαλύψουν τους νόμους που τον κυβερνούν ή να προσφέρουν απαντήσεις στα αιώνια ερωτήματα της ανθρωπότητας.

Ο Μισέλ ντε Μονταίν (Michel de Montaigne) επέλεξε έναν διαφορετικό δρόμο.

Αντί να αναζητήσει την απόλυτη αλήθεια έξω από τον εαυτό του, στράφηκε προς τον εσωτερικό του κόσμο. Παρατήρησε τις αδυναμίες του, κατέγραψε τις σκέψεις του, αμφισβήτησε τις βεβαιότητές του και προσπάθησε να κατανοήσει εκείνο το παράξενο πλάσμα που ονομάζεται άνθρωπος.

Δεν δίστασε να παραδεχτεί ότι φοβόταν, ότι άλλαζε γνώμη, ότι υπέκυπτε στις αντιφάσεις του και ότι συχνά δεν καταλάβαινε ούτε τον ίδιο του τον εαυτό.

Και ίσως αυτή ακριβώς η ειλικρίνεια να είναι ο λόγος που τα γραπτά του εξακολουθούν να μας συγκινούν σχεδόν πέντε αιώνες αργότερα.

Γιατί ο Μονταίν δεν προσπάθησε να παρουσιάσει τον άνθρωπο όπως θα έπρεπε να είναι.

Προσπάθησε να τον περιγράψει όπως πραγματικά είναι.

Οι ακόλουθες φράσεις προέρχονται από τα περίφημα Δοκίμια (Essais) του Μονταίν. Παρουσιάζονται σε νεοελληνική απόδοση. Όπου η διατύπωση συμπυκνώνει έναν ευρύτερο συλλογισμό, αυτό επισημαίνεται.

Δοκίμια, Α΄, 39 — Περί μοναξιάς.

Δοκίμια, «Προς τον αναγνώστη».

Δοκίμια, Γ΄, 2 — Περί μεταμέλειας.

Δοκίμια, Γ΄, 2 — Περί μεταμέλειας.

Δοκίμια, Α΄, 20 — Για τη φιλοσοφία και τον θάνατο.

Δοκίμια, Α΄, 28 — Περί φιλίας.

Δοκίμια, Α΄, 28 — Περί φιλίας.

Δοκίμια, Α΄, 28 — Περί φιλίας. Εκτενέστερη μορφή του αποφθέγματος 6.

Δοκίμια, Α΄, 28 — Συνοπτική απόδοση του συλλογισμού του για την ανιδιοτελή φιλία.

Δοκίμια, Α΄, 28 — Ελεύθερη απόδοση.

Το περίφημο «Que sais-je?», συνδεδεμένο με τον σκεπτικισμό του Μονταίν.

Δοκίμια, Β΄, 12 — Απολογία του Ραιμόν Σεμπόν.

Δοκίμια, Α΄, 25 — Περί σχολαστικισμού.

Δοκίμια, Α΄, 26 — Περί αγωγής των παιδιών.

Δοκίμια, Α΄, 31 — Περί κανιβάλων.

Δοκίμια, Α΄, 20 — Για τη φιλοσοφία και τον θάνατο.

Δοκίμια, Γ΄, 12 — Περί φυσιογνωμίας.

Δοκίμια, Α΄, 20 — Τίτλος του δοκιμίου, που αντλεί από την αρχαία φιλοσοφική παράδοση.

Δοκίμια, Α΄, 20 — Ελεύθερη νεοελληνική απόδοση.

Δοκίμια, Γ΄, 13 — Περί εμπειρίας.

Σημείωση τεκμηρίωσης: Οι φράσεις παρουσιάζονται σε δική μας νεοελληνική απόδοση και όχι ως αποσπάσματα από συγκεκριμένη ελληνική μετάφραση. Ορισμένες είναι παραφράσεις, ενώ τα αποφθέγματα 6 και 8 αποδίδουν το ίδιο χωρίο σε διαφορετική έκταση.

Ο Μισέλ Εκέμ ντε Μονταίν γεννήθηκε στις 28 Φεβρουαρίου 1533, στον οικογενειακό πύργο του Μονταίν, κοντά στο Μπορντό της Γαλλίας.

Προερχόταν από εύπορη οικογένεια εμπόρων που είχε αποκτήσει γη και κοινωνική θέση. Ο πατέρας του, Πιερ Εκέμ, ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την εκπαίδευση και επιθυμούσε να προσφέρει στον γιο του μια διαφορετική ανατροφή.

Από τα πρώτα χρόνια της ζωής του, ο μικρός Μισέλ μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η λατινική γλώσσα είχε πρωταγωνιστικό ρόλο. Σύμφωνα με όσα ο ίδιος αφηγείται, ο πατέρας του φρόντισε να συναναστρέφεται ανθρώπους που του μιλούσαν στα λατινικά, ώστε να τα αποκτήσει σχεδόν σαν μητρική γλώσσα.

Η ιδιαίτερη αυτή παιδεία τον έφερε κοντά στους αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείς, οι οποίοι επηρέασαν βαθιά τη σκέψη του.

Ο Σενέκας, ο Πλούταρχος, ο Κικέρων και πολλοί ακόμη συγγραφείς έγιναν πνευματικοί συνομιλητές του.

Ωστόσο, ο Μονταίν δεν περιορίστηκε στην επανάληψη των απόψεών τους. Τους διάβαζε, τους αμφισβητούσε και τους χρησιμοποιούσε ως αφετηρία για τις δικές του παρατηρήσεις.

Πριν αφοσιωθεί στη συγγραφή, ο Μονταίν ακολούθησε σταδιοδρομία στη δικαιοσύνη και στη δημόσια διοίκηση.

Υπηρέτησε σε δικαστικούς θεσμούς και αργότερα στο Κοινοβούλιο του Μπορντό, το οποίο την εποχή εκείνη λειτουργούσε ως ανώτατο δικαστήριο της περιοχής.

Εκεί γνώρισε έναν άνθρωπο που επρόκειτο να αποκτήσει ξεχωριστή θέση στη ζωή του: τον Ετιέν ντε Λα Μποεσί.

Η φιλία τους υπήρξε τόσο βαθιά, ώστε ο Μονταίν την περιέγραψε αργότερα ως μια σχεδόν απόλυτη ένωση δύο ψυχών.

Όταν ο Λα Μποεσί πέθανε το 1563, σε ηλικία μόλις 32 ετών, ο Μονταίν βίωσε μια οδυνηρή απώλεια.

Η ανάμνηση αυτής της φιλίας διαπέρασε το έργο του και γέννησε μία από τις πιο συγκινητικές διατυπώσεις που γράφτηκαν ποτέ για την ανθρώπινη συντροφικότητα:

Δεν προσπάθησε να εξηγήσει τη φιλία με λογικούς υπολογισμούς, κοινωνικές συμβάσεις ή αμοιβαία συμφέροντα.

Για εκείνον, η βαθιά φιλία ήταν κάτι που ξεπερνούσε κάθε εξήγηση.

Το 1565 ο Μονταίν παντρεύτηκε τη Φρανσουάζ ντε λα Σασέν.

Απέκτησαν έξι κόρες, αλλά μόνο μία, η Λεονόρ, επέζησε μέχρι την ενηλικίωση.

Η εμπειρία της απώλειας των παιδιών του, σε μια εποχή όπου η παιδική θνησιμότητα ήταν ιδιαίτερα υψηλή, υπήρξε μέρος της προσωπικής του ζωής.

Στα γραπτά του συναντά κανείς συχνά έναν άνθρωπο που δεν θεωρεί τίποτε δεδομένο.

Ούτε τη σωματική υγεία.

Ούτε τη σταθερότητα της ευτυχίας.

Ούτε τη διάρκεια των ανθρώπινων σχέσεων.

Αντίθετα, επιμένει στην ανάγκη να αποδεχόμαστε την ανθρώπινη ευθραυστότητα και να αναγνωρίζουμε τα όρια της ύπαρξής μας.

Το 1571, σε ηλικία 38 ετών, ο Μονταίν αποσύρθηκε από την ενεργό δικαστική σταδιοδρομία και εγκαταστάθηκε στο οικογενειακό του κτήμα.

Εκεί, σε έναν πύργο που έγινε διάσημος, δημιούργησε τον προσωπικό του χώρο μελέτης.

Στη βιβλιοθήκη του, περιτριγυρισμένος από βιβλία, άρχισε να καταγράφει τις σκέψεις και τις παρατηρήσεις του.

Δεν επιδίωκε να δημιουργήσει ένα αυστηρό φιλοσοφικό σύστημα.

Έγραφε για όσα τον απασχολούσαν.

Για τον φόβο.

Για τη φιλία.

Για την εκπαίδευση.

Για τη συνήθεια.

Για τον θάνατο.

Για την ανθρώπινη ματαιοδοξία.

Ακόμη και για καθημερινά περιστατικά που άλλοι συγγραφείς θα θεωρούσαν ασήμαντα.

Το αποτέλεσμα ήταν τα περίφημα «Δοκίμια» (Essais), των οποίων η πρώτη έκδοση κυκλοφόρησε το 1580.

Η λέξη essai σημαίνει δοκιμή, απόπειρα, προσπάθεια.

Και αυτό ακριβώς έκανε ο Μονταίν: δοκίμαζε τις σκέψεις του χωρίς να ισχυρίζεται ότι κατείχε την οριστική αλήθεια.

Με τον τρόπο αυτό συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του λογοτεχνικού είδους του προσωπικού δοκιμίου.

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της σκέψης του Μονταίν ήταν ο σκεπτικισμός του.

Η περίφημη ερώτηση «Τι γνωρίζω;» δεν ήταν μια απλή έκφραση αβεβαιότητας.

Ήταν μια στάση απέναντι στον κόσμο.

Ο Μονταίν αμφισβητούσε την ανθρώπινη τάση να θεωρούμε τις προσωπικές μας απόψεις αυτονόητες και αδιαμφισβήτητες.

Παρατηρούσε ότι οι άνθρωποι συχνά πιστεύουν πως οι δικές τους συνήθειες, οι δικές τους παραδόσεις και οι δικές τους αξίες είναι οι μοναδικές σωστές.

Όμως, όταν γνωρίζουμε διαφορετικούς πολιτισμούς και διαφορετικούς τρόπους ζωής, ανακαλύπτουμε ότι πολλά από όσα θεωρούσαμε φυσικά είναι στην πραγματικότητα αποτέλεσμα της ανατροφής και της κοινωνίας μας.

Στο δοκίμιό του Περί κανιβάλων, για παράδειγμα, αμφισβήτησε την ευκολία με την οποία οι Ευρωπαίοι χαρακτήριζαν άλλους λαούς βάρβαρους.

Η σκέψη του ήταν ιδιαίτερα τολμηρή για την εποχή του.

Δεν υποστήριζε ότι όλες οι πράξεις είναι ηθικά ισοδύναμες. Υπενθύμιζε όμως ότι η βεβαιότητα με την οποία κρίνουμε τους άλλους δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι έχουμε δίκιο.

Για τον Μονταίν, η αληθινή φιλία δεν ήταν απλώς μια ευχάριστη κοινωνική σχέση.

Ήταν μια σπάνια μορφή ανθρώπινης συνάντησης.

Στο περίφημο δοκίμιο Περί φιλίας, περιγράφει τη σχέση του με τον Λα Μποεσί ως έναν δεσμό που δεν στηριζόταν ούτε στο συμφέρον ούτε στην ανάγκη ούτε στην κοινωνική θέση.

Η φιλία αυτή είχε αξία επειδή οι δύο άνθρωποι αναγνώριζαν ο ένας στον άλλον κάτι βαθύτερο από τις καθημερινές τους ιδιότητες.

Σε έναν κόσμο όπου πολλές σχέσεις δημιουργούνται και διαλύονται ανάλογα με τις περιστάσεις, η σκέψη του παραμένει συγκινητικά επίκαιρη.

Μας υπενθυμίζει ότι υπάρχουν άνθρωποι που δεν χρειάζεται να μας προσφέρουν κάτι για να είναι πολύτιμοι.

Αρκεί η παρουσία τους.

Ο Μονταίν δεν αντιμετώπιζε τον έρωτα με τον εξιδανικευμένο τρόπο που συναντάμε συχνά στη λογοτεχνία.

Παρατηρούσε τις ανθρώπινες σχέσεις με ρεαλισμό, αναγνωρίζοντας τόσο τη σωματική επιθυμία όσο και τις κοινωνικές συμβάσεις που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας.

Διέκρινε τον παθιασμένο έρωτα από τη βαθιά φιλία και συχνά θεωρούσε τη δεύτερη σταθερότερη και πνευματικά πληρέστερη.

Οι απόψεις του για τον γάμο και τις γυναίκες αντανακλούν, σε αρκετά σημεία, τις αντιλήψεις της εποχής του και δεν ταυτίζονται με τις σημερινές αντιλήψεις περί ισότητας.

Αυτό, ωστόσο, δεν αναιρεί το ενδιαφέρον της προσπάθειάς του να παρατηρήσει τις ανθρώπινες σχέσεις χωρίς να αποκρύπτει τις αντιφάσεις τους.

Ο θάνατος υπήρξε ένα από τα κεντρικά θέματα των Δοκιμίων.

Ο Μονταίν επηρεάστηκε από την αρχαία φιλοσοφία, ιδιαίτερα από τους στωικούς, και αρχικά αντιμετώπιζε τη φιλοσοφία ως προετοιμασία για το αναπόφευκτο τέλος.

Με την πάροδο των χρόνων, όμως, η σκέψη του απέκτησε έναν περισσότερο γήινο και συμφιλιωτικό χαρακτήρα.

Στα τελευταία του κείμενα δίνει ιδιαίτερη σημασία στην καθημερινή ζωή.

Στο φαγητό.

Στην υγεία.

Στην ξεκούραση.

Στη συζήτηση.

Στη χαρά της απλής ανθρώπινης παρουσίας.

Δεν θεωρούσε ότι ο άνθρωπος πρέπει να περιφρονεί τις μικρές απολαύσεις για να αποκτήσει σοφία.

Αντίθετα, η σοφία βρίσκεται και στην ικανότητα να ζούμε συνειδητά τις συνηθισμένες στιγμές.

Το να ζούμε καλά, κατά τον Μονταίν, δεν είναι κατώτερο από οποιοδήποτε μεγάλο πνευματικό επίτευγμα.

Είναι από μόνο του ένα σπουδαίο έργο.

Το 1580 ο Μονταίν ξεκίνησε ένα μεγάλο ταξίδι στην Ευρώπη, περνώντας από περιοχές της σημερινής Γερμανίας, της Ελβετίας και της Ιταλίας.

Αναζητούσε, μεταξύ άλλων, ανακούφιση από τις πέτρες στα νεφρά, μια επώδυνη πάθηση που τον ταλαιπωρούσε.

Τα ταξίδια του του έδωσαν επίσης την ευκαιρία να γνωρίσει άλλες κοινωνίες, διαφορετικές συνήθειες και νέους τρόπους σκέψης.

Το 1581, ενώ βρισκόταν στην Ιταλία, πληροφορήθηκε ότι είχε εκλεγεί δήμαρχος του Μπορντό.

Επέστρεψε στη Γαλλία και υπηρέτησε σε δύο διαδοχικές θητείες, σε μια ιδιαίτερα ταραγμένη περίοδο θρησκευτικών και πολιτικών συγκρούσεων.

Η Γαλλία του 16ου αιώνα δοκιμαζόταν από τους πολέμους ανάμεσα σε καθολικούς και προτεστάντες.

Ο Μονταίν, καθολικός ο ίδιος, επιχείρησε κατά καιρούς να λειτουργήσει ως μεσολαβητής ανάμεσα σε αντίπαλες πλευρές.

Παράλληλα, συνέχισε να επεξεργάζεται τα Δοκίμιά του, προσθέτοντας νέες σκέψεις και αναθεωρώντας παλαιότερες.

Πέθανε στις 13 Σεπτεμβρίου 1592, σε ηλικία 59 ετών, στο οικογενειακό του κτήμα.

Περισσότερα από τετρακόσια χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Μονταίν εξακολουθεί να μοιάζει εκπληκτικά σύγχρονος.

Ζούμε σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι καλούνται διαρκώς να εκφράζουν απόψεις, να παίρνουν θέση, να υπερασπίζονται τις βεβαιότητές τους και να παρουσιάζουν μια ολοκληρωμένη εικόνα του εαυτού τους.

Ο Μονταίν μάς προτείνει κάτι σχεδόν αντίθετο.

Να αμφιβάλλουμε.

Να παρατηρούμε.

Να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας.

Να αποδεχόμαστε ότι αλλάζουμε.

Να μη φοβόμαστε να παραδεχτούμε ότι δεν γνωρίζουμε.

Η αυτογνωσία, στη σκέψη του, δεν είναι η ανακάλυψη ενός τέλειου εαυτού.

Είναι η αποδοχή ενός ανθρώπου που εξελίσσεται, αντιφάσκει, μαθαίνει και συχνά ξαναρχίζει από την αρχή.

Και ίσως αυτό να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες παρακαταθήκες του.

Ο Μισέλ ντε Μονταίν δεν μας άφησε ένα αυστηρό σύστημα κανόνων για το πώς πρέπει να ζούμε.

Δεν υποσχέθηκε την απόλυτη ευτυχία ούτε ισχυρίστηκε ότι ανακάλυψε όλες τις απαντήσεις.

Μας άφησε κάτι περισσότερο ανθρώπινο.

Την εικόνα ενός ανθρώπου που είχε το θάρρος να κοιτάξει τον εαυτό του χωρίς να προσπαθήσει να τον εξιδανικεύσει.

Που αγάπησε τη φιλία, αναγνώρισε την αξία της γνώσης, αμφισβήτησε τις προκαταλήψεις και προσπάθησε να συμφιλιωθεί με τη θνητότητά του.

Ίσως η σημαντικότερη διδασκαλία του να βρίσκεται στην απλότητα μιας σκέψης:

Δεν χρειάζεται να γίνουμε τέλειοι άνθρωποι για να ζήσουμε μια ζωή με νόημα. Χρειάζεται να μάθουμε να είμαστε περισσότερο συνειδητοί, περισσότερο ειλικρινείς και περισσότερο ανθρώπινοι.

Γιατί, όπως μας υπενθυμίζει ο Μονταίν, το σπουδαιότερο αριστούργημα που μπορούμε να δημιουργήσουμε δεν είναι απαραίτητα ένα βιβλίο, ένα έργο τέχνης ή μια μεγάλη ανακάλυψη.

Είναι η ίδια μας η ζωή.

Michel de Montaigne, Essais, πρώτη έκδοση 1580, αναθεωρημένες και διευρυμένες εκδόσεις 1588 και μεταθανάτια 1595.

Essais, Α΄, 20, 26, 28, 31, 39.

Essais, Β΄, 12.

Essais, Γ΄, 2, 12, 13.

Stanford Encyclopedia of Philosophy — Michel de Montaigne.

Project Gutenberg — The Essays of Montaigne (αγγλική μετάφραση).

🏛️ Ανακάλυψε περισσότερα άρθρα στο Moments Blog — γιατί η σκέψη αξίζει χώρο και χρόνο.