Τάλως: Ο χάλκινος φύλακας της Κρήτης και πώς καταστράφηκε από τη Μήδεια

Ο Τάλως συνδέεται στενά με την Κρήτη και τον μυθικό βασιλιά Μίνωα.

Η γνωστότερη σωζόμενη αφήγηση για εκείνον βρίσκεται στα Αργοναυτικά του Απολλώνιου του Ρόδιου, έργο του 3ου αιώνα π.Χ.

Εκεί παρουσιάζεται ως ένας τεράστιος χάλκινος άνδρας που φυλάσσει την Κρήτη.

Η καταγωγή του, όμως, δεν παρουσιάζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις παραδόσεις.

Σε μία εκδοχή ανήκε στο χάλκινο γένος των ανθρώπων. Άλλες παραδόσεις τον συνδέουν με τον Ήφαιστο, τον θεό της μεταλλουργίας και της τεχνικής, ενώ εμφανίζεται επίσης η παράδοση σύμφωνα με την οποία ο Δίας τον έδωσε στην Ευρώπη για την προστασία της Κρήτης.

Αυτές οι διαφορετικές εκδοχές είναι σημαντικές, επειδή δείχνουν ότι δεν υπήρχε μία και μοναδική «βιογραφία» του Τάλω στην αρχαιότητα.

Σύμφωνα με τον Απολλώνιο τον Ρόδιο, ο Τάλως περιέτρεχε την Κρήτη τρεις φορές την ημέρα.

Η εικόνα είναι εντυπωσιακή.

Ένας τεράστιος χάλκινος φύλακας κινείται αδιάκοπα γύρω από ένα ολόκληρο νησί, ελέγχοντας τις ακτές και εμποδίζοντας ανεπιθύμητους επισκέπτες να αποβιβαστούν.

Όταν εντόπιζε ξένα πλοία, μπορούσε να τους επιτεθεί εκσφενδονίζοντας τεράστιες πέτρες.

Ήταν, με όρους της μυθολογίας, ένα πανίσχυρο αμυντικό σύστημα της Κρήτης.

Το πιο συναρπαστικό στοιχείο του μύθου βρίσκεται στο εσωτερικό του Τάλω.

Παρότι ολόκληρο το σώμα του ήταν χάλκινο, διέθετε μία μοναδική φλέβα που εκτεινόταν στο σώμα του και περιείχε ιχώρ, την ουσία που στην ελληνική μυθολογία συνδεόταν με τους θεούς.

Η φλέβα κατέληγε χαμηλά στο σώμα του, όπου βρισκόταν το μοναδικό πραγματικά ευάλωτο σημείο του, σφραγισμένο με ένα μεταλλικό καρφί ή πώμα.

Όσο αυτό παρέμενε στη θέση του, ο Τάλως ήταν προστατευμένος.

Αν όμως αφαιρούνταν ή καταστρεφόταν, το ζωτικό υγρό θα χανόταν και ο φαινομενικά ανίκητος χάλκινος γίγαντας θα πέθαινε.

Η πιο γνωστή ιστορία του Τάλω συνδέεται με τον Ιάσονα, τη Μήδεια και τους Αργοναύτες.

Μετά την απόκτηση του Χρυσόμαλλου Δέρατος, η Αργώ έφτασε κοντά στην Κρήτη.

Οι Αργοναύτες χρειάζονταν ασφαλές μέρος για να προσεγγίσουν το νησί.

Όμως ο Τάλως εμφανίστηκε στις ακτές.

Ο χάλκινος φύλακας άρχισε να εκσφενδονίζει τεράστιες πέτρες προς το πλοίο, εμποδίζοντας τους Αργοναύτες να αποβιβαστούν.

Η δύναμή του ήταν τέτοια, ώστε η άμεση σύγκρουση μαζί του θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη.

Τότε παρενέβη η Μήδεια.

Στα Αργοναυτικά, η Μήδεια χρησιμοποιεί τις μαγικές της ικανότητες εναντίον του χάλκινου φύλακα.

Με ξόρκια και την επίκληση υπερφυσικών δυνάμεων καταφέρνει να τον αποπροσανατολίσει.

Ο Τάλως τραυματίζεται στο μοναδικό ευάλωτο σημείο του και το ζωτικό υγρό αρχίζει να φεύγει από το σώμα του.

Ο τεράστιος φύλακας δεν μπορεί πλέον να σταθεί.

Καταρρέει.

Έτσι ο χάλκινος προστάτης της Κρήτης, που μπορούσε να αντιμετωπίσει ολόκληρα πλοία, καταστρέφεται εξαιτίας ενός και μοναδικού ευάλωτου σημείου.

Εδώ αρχίζει η σύγχρονη γοητεία του μύθου.

Ο Τάλως περιγράφεται ως ένα μεταλλικό ανθρωπόμορφο ον με συγκεκριμένη αποστολή: να προστατεύει την Κρήτη.

Εκτελεί επαναλαμβανόμενη περιπολία.

Αντιδρά όταν εντοπίζει απειλή.

Διαθέτει ένα εσωτερικό σύστημα από το οποίο εξαρτάται η ύπαρξή του.

Και μπορεί να «απενεργοποιηθεί» όταν αυτό καταστραφεί.

Η ομοιότητα με τη σύγχρονη ιδέα ενός αυτόματου μηχανικού φύλακα είναι πράγματι εντυπωσιακή.

Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν αποκαλούν τον Τάλω «ρομπότ» και δεν μας περιγράφουν έναν μηχανισμό με τη σύγχρονη τεχνολογική έννοια.

Ο χαρακτηρισμός «πρώτο ρομπότ της ιστορίας» αποτελεί νεότερη ερμηνεία του μύθου και όχι χαρακτηρισμό των αρχαίων πηγών.

Η ιδέα ενός τεχνητού όντος δεν είναι ξένη προς την ελληνική μυθολογία.

Ο Ήφαιστος παρουσιάζεται ήδη στον Όμηρο ως δημιουργός εκπληκτικών κατασκευών.

Στην Ιλιάδα περιγράφονται χρυσές θεραπαινίδες με μορφή νεαρών γυναικών, οι οποίες διαθέτουν δύναμη και γνώση και βοηθούν τον θεό στο εργαστήριό του.

Ο Ήφαιστος δημιουργεί επίσης αυτοκινούμενους τρίποδες που μπορούν να μετακινούνται μόνοι τους στις συγκεντρώσεις των θεών.

Οι αφηγήσεις αυτές δείχνουν ότι η αρχαία ελληνική φαντασία είχε ήδη συλλάβει την ιδέα αντικειμένων και τεχνητών μορφών που μπορούσαν να κινούνται ή να ενεργούν.

Ο Τάλως αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη δική μας εποχή.

Σήμερα ζούμε μαζί με αυτοματισμούς, ρομπότ και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Γι' αυτό είναι εύκολο να κοιτάξουμε τον αρχαίο μύθο και να αναγνωρίσουμε κάτι παράξενα οικείο.

Ένα κατασκευασμένο ον.

Έναν προκαθορισμένο σκοπό.

Ένα σύστημα λειτουργίας.

Και ένα κρίσιμο σημείο αποτυχίας.

Αυτό ασφαλώς δεν σημαίνει ότι οι αρχαίοι Έλληνες διέθεταν ρομποτική τεχνολογία.

Σημαίνει όμως κάτι ίσως εξίσου ενδιαφέρον:

μπορούσαν να τη φανταστούν.

Πίσω από τη συναρπαστική εικόνα του χάλκινου γίγαντα κρύβονται πολλές πιθανές αναγνώσεις.

Ο Τάλως μπορεί να θεωρηθεί σύμβολο της προστασίας και της ασφάλειας της Κρήτης.

Μπορεί επίσης να εκφράζει τη γοητεία που ασκούσε το μέταλλο και ιδιαίτερα ο χαλκός στις κοινωνίες της αρχαιότητας.

Παράλληλα, ο μύθος του περιέχει ένα διαχρονικό μοτίβο: ακόμη και το ισχυρότερο δημιούργημα διαθέτει ένα αδύναμο σημείο.

Ο Τάλως φαίνεται ανίκητος.

Κι όμως, ολόκληρη η ύπαρξή του εξαρτάται από ένα μικρό και ευάλωτο σημείο του σώματός του.

Η μορφή του δεν χάθηκε μαζί με τον αρχαίο κόσμο.

Ο χάλκινος γίγαντας πέρασε στη ζωγραφική, στη λογοτεχνία, στον κινηματογράφο και στη σύγχρονη φαντασία.

Ιδιαίτερα γνωστή έγινε η κινηματογραφική απεικόνισή του στην ταινία Jason and the Argonauts του 1963, όπου τα περίφημα οπτικά εφέ του Ray Harryhausen έδωσαν στον Τάλω μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες σύγχρονες μορφές του.

Ο μύθος εξακολουθεί να προκαλεί το ίδιο ερώτημα: πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η ανθρώπινη φαντασία όταν προσπαθεί να δημιουργήσει ζωή από άψυχη ύλη;

Ο Τάλως δεν ήταν «ρομπότ» με τη σημερινή επιστημονική έννοια.

Ήταν κάτι πολύ αρχαιότερο και ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρον: η φαντασίωση ενός μεταλλικού ανθρωπόμορφου φύλακα που μπορούσε να κινείται, να περιπολεί, να αναγνωρίζει τον εχθρό και να υπερασπίζεται έναν ολόκληρο τόπο.

Πριν από τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές.

Πριν από τα κυκλώματα.

Πριν από τους κινητήρες και τον ηλεκτρισμό.

Η ελληνική μυθολογία είχε ήδη δημιουργήσει έναν χάλκινο γίγαντα που εκτελούσε αδιάκοπα την αποστολή του.

Και ίσως γι' αυτό, περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, ο Τάλως εξακολουθεί να μοιάζει παράξενα σύγχρονος.