Υπάρχουν φιλόσοφοι που προσπάθησαν να παρηγορήσουν τον άνθρωπο, να του υποσχεθούν έναν καλύτερο κόσμο ή να τον πείσουν ότι η ευτυχία βρίσκεται στο τέλος μιας δύσκολης διαδρομής.

Ο Άρθουρ Σοπενχάουερ δεν ανήκε σε αυτούς. Αντί να εξωραΐσει την ανθρώπινη ύπαρξη, προτίμησε να κοιτάξει κατάματα τις αντιφάσεις της. Μίλησε για την επιθυμία που δεν ικανοποιείται ποτέ οριστικά, για τον έρωτα που συχνά μας παρασύρει, για τη μοναξιά που άλλοτε μας πληγώνει και άλλοτε μας προστατεύει.

Η φιλοσοφία του δεν είναι πάντοτε ευχάριστη. Είναι όμως προκλητική, διεισδυτική και πολλές φορές αναπάντεχα επίκαιρη.

Οι ακόλουθες φράσεις προέρχονται από έργα και φιλοσοφικές θέσεις του Σοπενχάουερ και παρουσιάζονται σε νεοελληνική απόδοση. Ορισμένες αποτελούν σύντομες παραφράσεις των συλλογισμών του και όχι κατά λέξη μεταφράσεις.

Σημείωση: Τα παραπάνω αποφθέγματα και οι φιλοσοφικές σκέψεις αποδίδονται στα ελληνικά με βάση το έργο του Σοπενχάουερ. Ορισμένες διατυπώσεις είναι ελεύθερες αποδόσεις ή συμπυκνώσεις των ιδεών του και δεν πρέπει να θεωρούνται αυτολεξεί παραθέματα.

Ο Άρθουρ Σοπενχάουερ γεννήθηκε στις 22 Φεβρουαρίου 1788 στο Ντάντσιχ, τη σημερινή Γκντανσκ της Πολωνίας, σε μια εύπορη εμπορική οικογένεια.

Ο πατέρας του, Χάινριχ Φλόρις Σοπενχάουερ, επιθυμούσε να ακολουθήσει ο γιος του την εμπορική σταδιοδρομία. Η μητέρα του, Γιοχάνα Σοπενχάουερ, υπήρξε γνωστή συγγραφέας και διατηρούσε λογοτεχνικό κύκλο στη Βαϊμάρη.

Από νεαρή ηλικία ταξίδεψε σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, γνώρισε διαφορετικές κοινωνίες και παρατήρησε τις μεγάλες αντιθέσεις της ανθρώπινης ζωής.

Μετά τον θάνατο του πατέρα του, εγκατέλειψε σταδιακά το εμπόριο και αφοσιώθηκε στη φιλοσοφία. Σπούδασε στο Γκέτινγκεν και στο Βερολίνο, ενώ επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τον Πλάτωνα, τον Ιμμάνουελ Καντ και τις ινδικές φιλοσοφικές παραδόσεις.

Το 1818 ολοκλήρωσε το σπουδαιότερο έργο του, «Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση», το οποίο κυκλοφόρησε με χρονολογία έκδοσης 1819.

Στο έργο αυτό ανέπτυξε τη θεωρία ότι πίσω από τον κόσμο των φαινομένων βρίσκεται μια βαθύτερη δύναμη, την οποία ονόμασε βούληση.

Η βούληση δεν ταυτίζεται απλώς με τη συνειδητή ανθρώπινη απόφαση. Είναι μια τυφλή και αδιάκοπη ορμή, η οποία εκδηλώνεται στη φύση και στην ανθρώπινη ύπαρξη.

Ο άνθρωπος επιθυμεί διαρκώς κάτι. Όταν δεν το αποκτά, υποφέρει από τη στέρηση. Όταν τελικά το αποκτά, η ικανοποίηση συνήθως διαρκεί λίγο και σύντομα γεννιέται μια καινούργια επιθυμία.

Αυτή η αδιάκοπη εναλλαγή επιθυμίας, προσωρινής ικανοποίησης και νέας έλλειψης αποτελεί μία από τις βασικές αιτίες της ανθρώπινης δυστυχίας, σύμφωνα με τη φιλοσοφία του.

Παρά τη σημασία του έργου του, ο Σοπενχάουερ δεν γνώρισε αμέσως την αναγνώριση που επιθυμούσε. Οι περισσότεροι σύγχρονοί του αντιμετώπισαν τις ιδέες του με αδιαφορία.

Η προσπάθειά του να διδάξει στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, την εποχή που κυριαρχούσε η φιλοσοφία του Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ, δεν είχε επιτυχία.

Η φήμη του άρχισε να μεγαλώνει αρκετά αργότερα, ιδιαίτερα μετά την έκδοση των «Πάρεργα και Παραλειπόμενα» το 1851.

Πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στη Φρανκφούρτη, όπου πέθανε στις 21 Σεπτεμβρίου 1860.

Ο Σοπενχάουερ αντιμετώπιζε τη μοναξιά διαφορετικά από τους περισσότερους ανθρώπους. Δεν τη θεωρούσε αποκλειστικά τιμωρία ή ένδειξη αποτυχίας στις κοινωνικές σχέσεις.

Πίστευε ότι ένας άνθρωπος με πλούσιο εσωτερικό κόσμο μπορεί να βρει στη μοναχικότητα την ελευθερία να σκεφτεί, να δημιουργήσει και να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του.

Η άποψη αυτή δεν σημαίνει ότι οι ανθρώπινες σχέσεις είναι άχρηστες. Αποκαλύπτει όμως μια διαχρονική αλήθεια: όταν η προσωπική μας ευτυχία εξαρτάται ολοκληρωτικά από την αποδοχή των άλλων, γίνεται ιδιαίτερα εύθραυστη.

Ιδιαίτερα προκλητικές υπήρξαν οι απόψεις του για τον έρωτα.

Στο δοκίμιο «Η μεταφυσική του έρωτα», που περιλαμβάνεται στον δεύτερο τόμο του έργου «Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση», υποστήριξε ότι πίσω από τη ρομαντική έλξη λειτουργεί η βαθύτερη ορμή της φύσης για τη διαιώνιση του είδους.

Για τον φιλόσοφο, ο ερωτευμένος πιστεύει ότι αναζητά αποκλειστικά την προσωπική του ευτυχία, ενώ στην πραγματικότητα επηρεάζεται από δυνάμεις που ξεπερνούν τη συνειδητή του πρόθεση.

Η θεωρία αυτή δεν αποτελεί σύγχρονη επιστημονική εξήγηση του έρωτα. Παραμένει όμως μια ενδιαφέρουσα φιλοσοφική προσπάθεια να ερμηνευθεί η ένταση του πάθους και η συχνά παράλογη συμπεριφορά των ερωτευμένων.

Παρότι η φιλοσοφία του Σοπενχάουερ χαρακτηρίζεται συχνά απαισιόδοξη, ο ίδιος αναγνώριζε στην τέχνη μια σημαντική δυνατότητα προσωρινής απελευθέρωσης από τις επιθυμίες της καθημερινότητας.

Ιδιαίτερη θέση στη σκέψη του κατείχε η μουσική, την οποία θεωρούσε βαθύτερη έκφραση της ίδιας της βούλησης.

Μέσα από την αισθητική εμπειρία, ο άνθρωπος μπορεί για λίγο να απομακρυνθεί από τις προσωπικές του ανάγκες και να αντικρίσει τον κόσμο χωρίς τη διαρκή πίεση της επιθυμίας.

Μία από τις πιο ουσιαστικές πλευρές της φιλοσοφίας του είναι η σημασία που απέδιδε στη συμπόνια.

Ο Σοπενχάουερ θεωρούσε ότι η ηθική συμπεριφορά δεν θεμελιώνεται αποκλειστικά σε αφηρημένους κανόνες ή στην προσδοκία ανταμοιβής.

Γεννιέται όταν ο άνθρωπος αναγνωρίζει τον πόνο του άλλου και αισθάνεται την ανάγκη να τον περιορίσει.

Η αντίληψη αυτή επεκτεινόταν και στα ζώα, απέναντι στα οποία υποστήριζε την ανάγκη ηθικής ευαισθησίας.

Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, οι προβληματισμοί του μοιάζουν παράξενα οικείοι.

Ζούμε σε μια εποχή που μας προτρέπει να επιθυμούμε διαρκώς περισσότερα: περισσότερη αναγνώριση, περισσότερη επιτυχία, περισσότερες εμπειρίες και περισσότερα υλικά αγαθά.

Κι όμως, η ικανοποίηση συχνά αποδεικνύεται προσωρινή.

Ο Σοπενχάουερ θα αναγνώριζε σε αυτή την ατελείωτη αναζήτηση μια σύγχρονη έκφραση της βούλησης που περιέγραψε.

Το ουσιαστικότερο μήνυμα που μπορούμε να αντλήσουμε από το έργο του δεν είναι ότι η ζωή στερείται ομορφιάς.

Είναι ότι η ευτυχία δεν εξασφαλίζεται απλώς με την απόκτηση όσων επιθυμούμε. Ίσως χρειάζεται κάποιες φορές να επιθυμούμε λιγότερα, να γνωρίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας και να ανακαλύπτουμε την αξία όσων ήδη υπάρχουν στη ζωή μας.

Ο Άρθουρ Σοπενχάουερ δεν υπήρξε ένας εύκολος φιλόσοφος, ούτε ένας άνθρωπος απαλλαγμένος από προσωπικές αντιφάσεις και προκαταλήψεις.

Η απαισιοδοξία του, η δύσκολη σχέση του με τους συγχρόνους του και οι αμφιλεγόμενες απόψεις του για τις γυναίκες αποτελούν επίσης μέρος της ιστορικής του εικόνας.

Η σημασία του βρίσκεται στην τόλμη με την οποία αμφισβήτησε την ιδέα ότι η ανθρώπινη ύπαρξη οδηγείται αυτονόητα προς την ευτυχία.

Μας υπενθύμισε ότι ο πόνος, η επιθυμία και η απογοήτευση αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της ζωής, αλλά και ότι η τέχνη, η σκέψη και η συμπόνια μπορούν να μας βοηθήσουν να σταθούμε απέναντί τους με μεγαλύτερη επίγνωση.

Ίσως τελικά η σοφία να μην είναι η ικανότητα να αποκτούμε όλα όσα θέλουμε, αλλά η δύναμη να κατανοούμε γιατί τα θέλουμε.

Άρθουρ Σοπενχάουερ: «Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση» (1818/1819), τόμοι Α΄ και Β΄.

Άρθουρ Σοπενχάουερ: «Πάρεργα και Παραλειπόμενα» (1851), ιδιαίτερα «Αφορισμοί για τη σοφία της ζωής» και «Περί αναγνώσεως και βιβλίων».

Άρθουρ Σοπενχάουερ: «Περί της βάσεως της ηθικής» (1840).

Stanford Encyclopedia of Philosophy: Arthur Schopenhauer .

Stanford Encyclopedia of Philosophy: Schopenhauer's Aesthetics .